آمار
| تعداد نشریات | 6 |
| تعداد شماره‌ها | 131 |
| تعداد مقالات | 1,634 |
| تعداد مشاهده مقاله | 1,899,013 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 1,758,824 |
واکاوی الگوی اخلاق اطلاعاتی کاربرمحور در تفاسیر روایی امامیه: مطالعۀ موردی آیۀ ۳۶ سورۀ اسراء | ||
| تفسیر پژوهی اثری | ||
| دوره 12، شماره 23، مرداد 1404، صفحه 251-282 اصل مقاله (582.82 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22049/quran.2025.31145.1507 | ||
| نویسندگان | ||
| سجاد محمدفام* 1؛ طاهر کریم زاده2؛ سید هادی میر محمودی2 | ||
| 1استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. | ||
| 2استادیار گروه معارف دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| در عصر غلبۀ «اختلالات اطلاعاتی» و دشواری تمییز حقیقت در زیست‌بوم دیجیتال، بازخوانی متون دینی با رویکردی کاربردی برای استخراج مدل‌های هنجاری ضرورت یافته‌است. پژوهش حاضر با هدف تبیین دلالت‌های معنایی آیۀ ۳۶ سورۀ اسراء در تفاسیر روایی امامیه و استخراج الگوی راهبردی «اخلاق اطلاعاتی کاربرمحور» انجام شده است. این پژوهش از نظر ماهیت، کیفی است و با روش «تحلیل محتوای استقرایی» انجام‌شده‌است. پیکرۀ متنی پژوهش شامل کلیۀ روایات تفسیری ذیل آیۀ مذکور در چهار منبع شاخص (قمی، عیاشی، نورالثقلین و البرهان) است که با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب‌شدند. داده‌ها پس از استخراج، طی فرایند «کدگذاری سه‌مرحله‌ای» (باز، محوری و انتخابی) تجزیه‌وتحلیل‌شدند تا شبکۀ معنایی و مضامین اصلی شناسایی‌شوند. تحلیل روایات نشان‌می‌دهد که در چهارچوب تفسیری اهل‌بیت (ع)، دالّ مرکزی «قَفْو» دارای توسعۀ معنایی است و از «مسؤولیت گفتاری» (مانند بهتان) به «مسؤولیت مصرف رسانه‌ای» بسط یافته‌است. یافته‌ها حاکی از آن‌است که مسؤولیت قوای ادراکی (سمع و بصر) در این روایات، به‌مثابۀ سازوکار‌های «دروازه‌بانی شخصی» عمل‌می‌کنند که کاربر را ملزم به «پالایش پیش‌دستانۀ» ورودی‌های اطلاعاتی می‌کند. هم‌چنین، مسؤولیت «فؤاد» با مفهوم «ولایت» گره خورده‌است که به‌عنوان «لنگرگاه معرفتی» و شاخص اعتبارسنجی برای تشخیص حق از باطل در شرایط فتنۀ اطلاعاتی عمل‌می‌کند. بر اساس یافته‌های پژوهش، الگوی اخلاق اطلاعاتی مستخرج از روایات بر سه اصل راهبردی استوار است: 1. «بهداشت اطلاعات» (پرهیز از محیط‌های آلوده)، ۲. «اعتبارسنجی» (توقف در برابر محتوای فاقد حجت)، و 3. «مرجعیت‌سنجی ولایی». این مدل نشان‌می‌دهد که سواد رسانه‌ای در آموزه‌های شیعی، فراتر از مهارت‌های فنی، بر پایه‌های معرفتی و «عاملیت اخلاقی» در مدیریت ورودی‌های شناختی بنا شده‌است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| اخلاق اطلاعاتی؛ آیۀ ۳۶ سورۀ اسراء؛ تفسیر روایی امامیه؛ دروازه‌بانی شخصی؛ سواد رسانه‌ای؛ مسؤولیت معرفتی | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۴۰۳ق). معانی الأخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان‌العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
آزادی، محمدحسین؛ ساعی، محمدحسین و البرزی دعوتی، هادی. (۱۳۹۸). «اخبار جعلی در ایران: یک پژوهش مرکب». فصلنامۀ علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، ۲(۳)، ۱۱-۳۶. 10.22034/scm.2024.485405.1814
ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی.
اسماعیل‌زاده، پروانه و حسن‌زاده، محمد. (۱۳۹۷). «تأثیر سواد اطلاعاتی کاربران بر صحت اطلاعات منتشره در شبکه‌های اجتماعی مجازی». پژوهشنامۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی، 8 (2)، ۵-۳۶. 10.22067/riis.v0i0.65715
بحرانی، هاشم بن سلیمان. (۱۴۱۵ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: موسسة‌البعثة.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۰۴ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب‌العربی.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۱۷ق). الفائق فی غریب الحدیث. بیروت: دار الکتب‌العلمیة.
شهوندپور، راضیه و سالارکیا، حمیدرضا. (1393) «قرآن و سواد رسانه‌ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری». نشریۀ کتاب و سنت دانشگاه قرآن و حدیث، 2(4)، ۵۲-۶۳.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۵۲). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ق.) مجمع البیان. بیروت: دار المعرفة.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (۱۳۷۵). مجمع البحرین، چاپ سوم. تهران: [بی‌نام].
عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰ق). تفسیر العیاشی. تهران: مکتبة العلمیة‌الاسلامیة.
فضل‌الله، محمدحسین. (1439ق.). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴ق). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
مازندرانی، محمدصالح بن احمد. (1382 ق.) شرح الکافی-الأصول و الروضة. تهران: المکتبة‌الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۴ق.) مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب‌الاسلامیة.
مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی. (۱۴۱۴ق.) لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، چاپ دوم. قم: موسسۀ اسماعیلیان.
مصباح الشریعة. (1400 ق.). (منسوب به جعفر بن محمد علیه‌السلام). بیروت: اعلمی.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴(. تفسیر نمونه، ج ۱۲. تهران: دار الکتب‌الاسلامیة.
Akbarzadeh, S., Naeni, A., Bashirov, G., & Yilmaz, I. (2024). The web of Big Lies: State-sponsored disinformation in Iran. Contemporary Politics, 31(2), 328–347. https://doi.org/10.1080/13569775.2024.2374593 Livingstone, S. (2004). Media literacy and the challenge of new information and communication technologies. The Communication Review, 7, 3-14. https://doi.org/10.1080/10714420490280152 Sabzali, M., Sarfi, M., Zohouri, M., Sarfi, T., & Darvishi, M. (2022). Fake news and freedom of expression: An Iranian perspective. Journal of Cyberspace Studies, 6, 205-218. https://doi.org/10.22059/JCSS.2023.356295.1087 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 327 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 159 |
||