آمار
| تعداد نشریات | 6 |
| تعداد شماره‌ها | 131 |
| تعداد مقالات | 1,634 |
| تعداد مشاهده مقاله | 1,899,013 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 1,758,824 |
وجه‌الله از نگاه مفسران فریقین همراه با سیر تطور آراء | ||
| تفسیر پژوهی اثری | ||
| دوره 12، شماره 23، مرداد 1404، صفحه 13-44 اصل مقاله (1.01 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22049/quran.2025.30759.1479 | ||
| نویسنده | ||
| علیرضا خنشا* | ||
| استادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| در قرآن مجید، واژۀ «وجه» برای خداوند حدود یازده مرتبه به‌کاررفته‌است، از آنجایی که معنای این واژه، همواره محل اختلاف مذاهب مختلف اسلامی است؛ فقیهان، متکلمان، عرفا و فلاسفه هرکدام به‌نحوی آن را ترجمه و تفسیرکردهاند، لذا عبارت «وجه‌الله» را میتوان احتمالاً از متشابهات قرآن دانست که نیاز به بررسی فراوانی دارد. پرسش اصلی این است که به‌راستی، حقیقت «وجه‌الله» چیست و برداشت دانشمندان فریقین از آن چگونه بوده‌است؟ این پژوهش به‌شیوۀ تحلیل محتوا انجام گرفته و نتایج نشان‌میدهد که آراء تفسیری در شرح آیه دارای چهار رویکرد است: الف). رویکرد فقهی؛ که در آن از کاربردهای فقهی آیه، برای حل مسائل شرعی صحبت‌میشود، مانند جواز نماز مسافر بر محمل یا توسعۀ جهت قبله در شرایط اضطرار یا فوت وقت. ب). رویکرد عقلی؛ به‌منظور جلوگیری از بروز اختلاف و حفظ وحدت مسلمین، جهت قبله در انجام فرایض و عبادات به‌سمت کعبه قرار گرفته‌است. ج). رویکرد عرفانی؛ قلب انسان را محل اشراق و تجلی صفات لایزال الهی دانسته و انسان را به‌عنوان خلیفه و وجه‌الله معرفی‌میکند. د). رویکرد کلامی؛ امام معصوم (ع) به‌عنوان کامل‌ترین مصداق آیه معرفی‌میشود که نشان‌دهندۀ حقانیت و ولایت ائمۀ اطهار و لزوم تبعیت از آن‌ها دارد. دیدگاه منتخب: وجه خدا در مکان و جهتی معیّن نیست تا به‌دلیل انحصار قبله در نمازهای واجب، تنها به آن سو استقبال شود. برای روکردن به وجه خدا همۀ جهات یکسان است و انسان با حسن فاعلی و نیت خالص به هر سو که روکند، همان سمت می‌تواند وجه‌الله باشد. البته مصداق کامل وجه‌الله را میتوان انسان کامل یا همان خلیفه‌الله دانست که در «امام معصوم» تبلور یافته‌است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| آراء تفسیری؛ رویکردها؛ سیرتاریخی؛ فریقین؛ قرآن؛ وجه‌الله | ||
| مراجع | ||
|
آلوسی، سید محمود. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
آل‌غازی، عبدالقادر. (1382ق). بیان المعانی (تفسیر قرآن العظیم). دمشق: مطبعه الترقی.
ابن‌ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. عربستان: مکتبه نزار مصطفی البارز.
ابن‌بابویه «شیخ صدوق»، محمد بن علی. (1362ش). الخصال. مصحح: علی اکبر غفاری. قم: جامعۀ مدرسین.
ابن‌جزی غرناطی، محمد بن احمد. (1416ق). التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت: دارالارقم بن الارقم.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1422ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر. (بی‌تا)، التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه تاریخ عربی.
ابن‌عجیبه، احمد بن محمد. (1419ق). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. قاهره: دکتر حسن عباس زکی.
ابن‌عربی، محیی الدین محمد. (1422ق). تفسیر ابن عربی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق ابن غائب. (1422ق). المحررالوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم. (بی‌تا). تأویل مشکل القرآن. بی‌جا.
ابن‌کثیردمشقی، اسماعیل. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان‌العرب. بیروت: دار صادر.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1408ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیرالقرآن. مشهد: آستان قدس رضوی.
ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار. (بی‌تا). تفسیرالقرآن الکریم (ثمالی). بیروت: دارالمفید.
ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف. (1420ق). البحرالمحیط فی التفسیر. بیروت: دارالفکر.
ابوعبیده، معمر بن مثنی. (1381ق)، مجازالقرآن. قاهره: مکتبه الخانجی.
اشعری، علی بن اسماعیل. (1955م). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. مصر: چاپ حموده غرابه.
ارمی علوی، محمد امین. (بی‌تا). تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرانی. بیروت: دارطرق‌النجاه.
امام علی بن ابی طالب (ع). (1429ق). تفسیر امیرالمومنین ع للقرآن الکریم. بیروت: مرکز الشرق الاوسط الثقافی.
امین اصفهانی، سیده نصرت. (1361ش). مخزن العرفان در تفسیر القرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان.
عاشور، علی. (1429ق). تفسیر امیرالمومنین علیه السلام للقرآن الکریم. بیروت: مرکز الشرق الاوسط الثقافی.
بحرانی، سید هاشم. (1416ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت.
بلخی، مقاتل بن سلیمان. (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار احیاءالتراثالعربی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). انوارالتنزیلو اسرار التأویل (تفسیر بیضاوی). بیروت: دار احیاءالتراثالعربی.
بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). تفسیر بغوی (معالم التنزیل). بیروت: دار احیاءالتراثالعربی.
بلاغی، محمدجواد. (1420ق). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت.
پارسا، فروغ. (1392ش). تفاسیر شیعه و تحولات تاریخی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
پاکتچی، احمد. (1392ش). تاریخ تفسیر قرآن. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
تستری، ابو محمد سهل بن عبدالله. (1423ق). تفسیر تستری. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد(1418ق)، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمد بن محمد. (1422ق). الکاشف و البیان معروف به تفسیر الثعلبی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثقفی‌تهرانی، محمد. (1398ق). تفسیر روان جاوید. تهران: انتشارات برهان.
جرجانی، حسین بن حسن. (1337-1341ش). تفسیر گازر. تهران: چاپ جلالالدین محدّث ارموی.
جرجانی، عبدالقاهر. (1430ق). درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم. عمان: دارالفکر.
جزایری، ابوبکرجابر. (1416ق). ایسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر. مدینه منوره: مکتبه‌العلوم و الحکم.
جصاص، احمد بن علی. (بی‌تا). احکام القرآن. بیروت: داراحیاءالتراث‌العربی.
جعفری، یعقوب. (1376ش). تفسیر کوثر. قم: انتشارات هجرت.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1389ش). تفسیر تسنیم، ج6. قم: مرکز نشر اسراء.
حجازی، محمد محمود. (1413ق)، التفسیر الواضح، بیروت: دارالجلیل.
حرعاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسایل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل بیت (ع).
حسینی شیرازی، سید محمد. (بی‌تا). تقریب القرآن الی الاذهان. بی‌جا.
حسینی همدانی، سید محمد. (1404ق). انوار درخشان در تفسیر القرآن. تهران: کتابفروشی لطفی.
حقی بروسوی، اسماعیل. (بی‌تا). روح البیان. بیروت: دارالفکر.
حموش قیسی، مکی بن ابی طالب. (بی‌تا). الهدایه الی بلوغ النهایه. شارجه امارات: جامعه‌الشارقه.
حوی، سعید. (1424ق). الأساس فی التفسیر. قاهره: دارالسلام.
خازن، علی بن محمد. (1415ق). تفسیر الخازن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
خطیب، عبدالکریم. (1424ق). التفسیر القرآنی للقرآن. بیروت: دارالفکرالعربی.
دروزه، محمد عزه. (1421ق). التفسیر الحدیث. بیروت: دارالغرب‌الاسلامی.
درویش، محیی‌الدین. (1415ق). اعراب القرآن و بیانه. دمشق: دار الرشاد.
دعاس، حمیدان قاسم. (1425ق). اعراب القرآن الکریم. دمشق: دارالمنیر و دارالفارابی.
دره، محمدعلی. (1430ق). تفسیر القرآن الکریم و اعرابه و بیانه. بیروت: دار ابن کثیر.
راغب‌اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، چاپ اول. بیروت.
رشیدرضا، محمد. (1414ق). تفسیر القرآن الکریم (تفسیر المنار). بیروت: دارالمعرفه.
رضایی‌اصفهانی، محمدعلی. (1388ش). تفسیر مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآنی.
زبیدی، ماجدناصر. (1428ق). التیسیر فی التفسیر للقرآن بروایه اهل بیت. بیروت: دارالمحجه البیضاء.
زحیلی، وهبه. (1418ق). التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج. دمشق: دارالفکر.
زمخشری، محمود. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب‌العربی.
سبزواری، محمد. (1419ق). ارشاد الأذهان الی تفسیر القرآن. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
سمرقندی، نصر بن محمد. (1416ق). تفسیر السمرقندی. بیروت: دارالفکر.
سید بن قطب، ابراهیم. (1412ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
سیوری، مقداد بن عبدالله. (1422ق). کنزالعرفان فی فقه القرآن. قم: مکتب نوید اسلام.
سیوطی، جلالالدین. (1404ق). الدر المنثور فی تفسیر الماثور. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
شافعی، محمد بن ادریس. (1412ق)، احکام القرآن. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
شاه عبدالعظیمی، حسین. (1363ش). تفسیراثنی عشری. تهران: میقات.
شحاته، عبدالله محمود. (1421ق). تفسیر القرآن الکریم. قاهره: دارغریب.
شبر، سید عبدالله. (1407). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین. کویت: مکتبه‌الافین.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (بی‌تا). تلخیص البیان فی مجازات القرآن. بیروت: دارالاوضاء.
شریف‌لاهیجی، محمد بن علی. (1373ش). تفسیر شریف لاهیجی. تهران: نشر داد.
شعراوی، محمد متولی. (1419ق). أیسر التفاسیر. بی‌جا.
شوکانی، محمد. (1414ق). فتح القدیر. دمشق: دار ابن کثیر.
شهرستانی، محمد بن عبد الکریم. (1387ش). تفسیر الشهرستانی (مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار). تهران: مرکز البحوث و الدراسات.
شیبانی، محمد بن حسن. (1413ق). نهج‌البیان عن کشف معانی القرآن. تهران: دایره‌المعارف اسلامی.
صابونی، محمدعلی. (1421ق). صفوه التفاسیر. بیروت: دارالفکر.
صادقی تهرانی، محمد. (1377ش). البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن. قم: مکتبه محمدالصادقی.
صالح، عبدالواحد بهجت. (بی‌تا). الاعراب المفصل لکتاب الله المرتّل. عمان-اردن: دارالفکر.
صافی، محمود بن عبدالرحیم. (1418ق). الجدول فی اعراب القرآن. بیروت: دارالرشید مؤسسه‌الایمان.
صفی‌‌علی‌شاه، محمدحسن. (1378ش). تفسیر صفی علیشاه. تهران: منوچهری.
طالقانی، سیدمحمد. (1362ش). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
طه‌دره، محمدعلی. (1430ق). تفسیر القرآن و اعرابه و بیانه. بیروت: دار ابن کثیر.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر. اردن: دارالکتاب‌الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
ـــــــــــــــــــ (1377ش). جوامع الجامع. تهران: دانشگاه تهران.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طریحى، فخرالدین بن محمد. (1375ش). مجمع البحرین، چاپ سوم. تهران: مرتضوی.
طنطاوی، سیدمحمد. (1977م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضه مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالحیاء‌التراث‌العربی.
طیب، عبدالحسین. (1374ش). اطیب البیان فی التفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
عاملی، ابراهیم. (1360ش). تفسیر عاملی. تهران: کتابفروشی صدوق.
عرابی، محمد غازی. (1426ق). التفسیر الصوفی الفلسفی للقرآن الکریم. دمشق: دارالبشایر.
عروسی حویزی، عبد علی جمعه. (1415ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
علوان، عبد الله بن ناصح. (1427ق). اعراب القرآن الکریم. مصر: دارالصحابه للتراث.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380ق). کتاب التفسیر(تفسیر عیاشی). تهران: چاپخانۀ علمیه.
فخررازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح‌الغیب. بیروت: داراحیاء التراث‌العربی.
فراء، ابو زکریا یحیی بن زیاد. (بی‌تا). معانی القرآن. مصر: دارالمصریه للتألیف والترجمه.
فرات کوفی، ابوالقاسم. (1410ق). تفسیر فرات کوفی. تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (1419ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر.
فولادوند، محمدمهدی. (1415ق). ترجمۀ قرآن. تهران: دارالقرآن‌الکریم.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). تفسیر صافی. تهران: انتشارات صدر.
فیومى، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، چاپ دوم. قم.
قاشی، حیدر بن علی. (1428ق). تفسیر القاشی. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
قرائتی، محسن. (1383ش)، تفسیر نور. تهران: مرکز درسهایی از قرآن.
قرشی، سید علی‌اکبر. (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران، بنیاد بعثت.
ــــــــــــــــ . (1371ش). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب‌الأسلامیه.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364). الجامع لاحکام القرآن. تهران، ناصرخسرو.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (بی‌تا). لطائف‌الإاشارات (تفسیر قشیری). مصر: الهیئة‌المصریة العامه‌للکتاب.
قطب راوندی، سید بن هبه‌الله. (1405ق). فقه‌القرآن. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
قمی، علی بن ابراهیم. (1367ش). تفسیر قمی. قم: دارالکتاب.
قمی‌مشهدی، محمد بن محمدرضا. (1368ش). تفسیر کنز الدقائق و بحرالغرائب. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
کاشانی، ملافتح‌الله. (1336ش)، منهج‌الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: کتابفروشی محمدحسن علمی.
کرمی، محمد. (1402ق). التفسیر لکتاب الله المنیر. قم: چاپخانۀ علمیه.
کرباسی، محمدجعفر. (1422ق). إعراب القرآن. بیروت: دار و مکتبه‌الهلال.
کریمی حسینی، سیدعباس. (1382ش). تفسیر علیین. قم: اسوه.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. مصحح: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب‌الإسلامیه.
گنابادی، سلطان محمد. (1408ق). بیان‌السعاده فی مقامات العباده. بیروت: مؤسسه‌الاعلمی‌للمطبوعات.
محلی، محمد بن احمد. (1416ق). تفسیر جلالین. محقق: جلالالدین سیوطی. مؤسسه‌النور للمطبوعات.
مدرسی، سید محمدتقی. (1419ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی‌الحسین.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دارالإحیاءالتراث‌العربی.
مصطفوی، حسن. (1430ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
مظهری، محمد ثناء الله. (1412ق). التفسیر المظهری. پاکستان: مکتبه رشیدیه.
معرفت، محمدهادی. (1387ش). التفسیر الاثری الجامع. قم: التمهید.
مغنیه، محمدجواد. (1424ق). تفسیر کاشف. تهران: دارالکتب‌الإسلامیه.
مکارم‌شیرازی، ناصر. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب‌الإسلامیه.
مولوی، جلالالدین محمد. (1373ش). مثنوی معنوی. محقق: هاشم پور سبحانی. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
موسوی‌سبزواری، سید عبدالعلی. (1409ق). مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسۀ اهل بیت (ع).
نحاس، ابوجعفر احمد بن محمد. (1421ق). اعراب القرآن. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
نریمانی، علی. (بی‌تا). تفسیر عرفانی اشراق. قم.
نسایی، احمد بن علی. (1410ق). تفسیر النسائی. بیروت: مؤسسه‌الکتب‌الثقافیه.
نسفی، عبدالله بن احمد. (1419ق). تفسیر النسفی (مدارک التنزیل و حقائق التأویل). بیروت: دارالکلم‌الطیب.
واحدی، علی بن احمد. (بی‌تا). الوسیط فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
فهرست پایان‌نامه و مقالات
رودگر، محمدجواد. (1400ش). «انسان کامل وجه‌الله». مجلۀ پژوهش‌های اعتقادی کلامی. شمارۀ 142، صص 151 تا172.
شیردل‌حق‌وردی، ندا. (1393ش). «بررسی سیر تاریخی مفهوم وجه‌الله در تفاسیر و تأویلات عرفانی». استاد راهنما: محمود شیخ. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، سمنان: دانشگاه سمنان.
صیدانلو، جواد و کرمی‌نیا، محمد. (1387ش). «معناشناسی وجه‌الله در قرآن کریم از منظر آیت‌الله جوادی آملی». مجلۀ مشکوه، شمارۀ 144.
علویان، نوشین. (1395ش). «مفهوم و مصداق وجه‌الله». استاد راهنما نادر شکراللهی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه خوارزمی.
مهدیزاده، مرجانه. (1387ش). «پژوهشی دربارۀ وجه‌الله در قرآن کریم»، مجلۀ نامۀ الهیات. شمارۀ 13.
فهرست سایتها و نرم‌افزارها
پایگاه جامع قرآنی quran.inoor.ir
ویکی‌نور http://wikinoor.ir/
ویکی‌شیعه https://fa.wikishia.net
دانشنامۀ حوزوی ویکی‌فقه http://wikifeqh.ir
نرم‌افزار جامع‌التفاسیرالقرآن
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 337 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,273 |
||