آمار
| تعداد نشریات | 6 |
| تعداد شماره‌ها | 131 |
| تعداد مقالات | 1,634 |
| تعداد مشاهده مقاله | 1,899,013 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 1,758,824 |
بازخوانی مصحف امام علی (ع) در پرتو نظریۀ توقیف حکیمانه؛ تحلیلی روایی و تاریخی | ||
| تفسیر پژوهی اثری | ||
| دوره 12، شماره 23، مرداد 1404، صفحه 343-384 اصل مقاله (644.17 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22049/quran.2026.31193.1513 | ||
| نویسندگان | ||
| سید محمد موسوی* 1؛ حسین ستار2؛ مرتضی سازجینی3 | ||
| 1استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث؛ دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان. ایران. | ||
| 3استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مسألۀ توقیفی‌بودن ساختار قرآن کریم در میان مسلمانان همواره جایگاه ویژه‌ای داشته‌است و بسیاری از علمای فریقین بدان تأکید کرده‌اند. از سوی دیگر، گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که امیرالمؤمنین علی (ع) پس از رحلت پیامبر (ص)، اقدام به گردآوری مصحفی کرد که بنا بر برخی روایات، بر اساس ترتیب نزول آیات و سور تنظیم‌شده‌بود. این ادعا به‌ظاهر با باور به توقیفی‌بودن چینش سوره‌ها در مصحف رسمی تعارض دارد .پژوهش حاضر با روش تحلیلی-انتقادی، به واکاوی روایات و گزارش‌های تاریخی مربوط به مصحف منسوب به امام علی (ع) پرداخته‌است. ضمن پالایش و حذف روایات تکراری یا فاقد اعتبار کافی، تحلیل نهایی نشان‌می‌دهد که نظریۀ «توقیف حکیمانه» قول منتخب پژوهش حاضر است. دیدگاه «توقیف حکیمانه» معتقد است که نظم قرآن نتیجۀ هدایت تدریجی وحی و حکمت الهی است، نه‌صرفاً توقیف لفظی یا اجتهاد صرف صحابه. نتیجۀ نهایی پژوهش نشان‌می‌دهد که فرضیه‌های توقیفی مطلق یا اجتهادی صرف ترتیب، هر دو به‌دلایل روایی، تاریخی و عقلی ناکامل‌اند و بهترین تحلیل علمی مربوط به نظریه‌های جامعیت محتوایی مصحف علی (ع) و توقیف حکیمانه است که ضمن حفظ قداست و انسجام قرآن، اختلاف‌های تاریخی را به‌نحو عقلانی توضیح می‌دهند و راه‌گشای تحقیقات آتی در این حوزه خواهندبود. در نتیجه، تضاد ادعایی میان مصحف امام علی (ع) و مصحف رسمی مسلمانان، قابل رفع است و چنین مصحفی نه در تعارض با توقیفی‌بودن ساختار قرآن، بلکه در راستای تبیین، آموزش و حفظ بُعد تفسیری آن قابل تحلیل است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| مصحف امام علی (ع)؛ توقیفی‌بودن ساختار قرآن؛ ترتیب نزولی؛ نظریۀ توقیف حکیمانه؛ رویکرد تحلیلی-انتقادی | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آلوسی، سید محمود. (1415ق). تفسیر روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌الجزی، محمد بن احمد. (1416ق). التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت: دارالارقم بن ابی الارقم.
ابن ضریس، محمد بن ایوب. (1408ق). فضائل القرآن و ما انزل القرآن بمکه و ما انزل بالمدینه. دمشق: دارالفکر.
ابن فارس، احمد. (1399ش). معجم مقاییس اللغه. محقق، عبدالسلام محمد هارون. بیروت: انتشارات دارالفکر.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان‌العرب. بیروت: انتشارات دار صادر.
اظهری مبارکپوری، کرار حسین. (1384ش). حقایقی پیرامون مصحف فاطمه. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی مدرسۀ فقه و معارف اسلامی.
ایازی، سیدمحمدعلی. (1380ش). مصحف امام علی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
برزگر، محمد. (1397ش). پایان‌نامۀ چینش نظام‌مند سوره‌ها در قرآن کریم. قم: دانشگاه مذاهب اسلامی.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1392ش). تفسیر تنزیلی (مبانی، قواعدو فوائد). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
تجری، محمد علی و همکاران. (1394ش). «واکاوی روایات شیعی در ترتیب نزولی بودن مصحف امام علی» مشهد: آموزه‌های قرآنی دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
جفری، آرتور. (1392ش). مقدمتان فی علوم القرآن. قاهره: مکتبه الخانجی.
حجتی، سید محمدباقر. (1360ش). پژوهشی در تاریخی قرآن کریم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خرقانی، حسن. (1378ش). «وحیانی بودن ساختار قرآن». پژوهش‌های قرآنی، ویژه نامه امام خمینی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: بی‌جا.
رامیار، محمود (1369ش). تاریخ قرآن. تهران: انتشارات امیرکبیر.
زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله. (1408ق). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دارالفکر.
زرقانی، محمدعبدالعظیم، (1362ق). مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
زمخشری، محمود بن عمر. (1399ش). بنیادالبلاغه. بیروت: انتشارات دار صادر.
سیوطی، جلال‌الدین. (1421ق). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالکتب العربی.
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی. (1414ق). اعتقادات امامیه. چاپ دوم، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
___________________(1395ق)، کمال‌الدین و تمام النعمة. محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، چاپ دوم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائرالدرجات فی فضائل آل‌محمد. محسن کوچه‌باغی، قم: مکتبه آیه الله مرعشی نجفی.
طباطبایی، سید محمد حسین، (1375ق). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دارالکتب الاسلامیه.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج. محمدباقر خرسان. مشهد: نشر مرتضی.
طبرسی، فضل بن حسن، (1415ق). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375ش). مجمع البحرین. تهران: مکتبة‌المرتضویه.
طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، (1271ق). الفهرست، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
العاملی، جعفرمرتضی. (بی‌تا). حقایق الهامه حول القرآن الکریم. بیروت: دارالصفوه.
عسگری، سید مرتضی. (1424ق). القرآن الکریم و روایات المدرستین. قم: انتشارات دانشکده اصول دین.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410ق). العین. انتشارات هجرت.
فرشچیان، رضا. (1387ش). امام علی و مبانی علوم قرانی. کرمان: دانشگاه شهید باهنر.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1377ش). دانش الیقین فی اصول‌الدین. قم: انتشارات بیدار.
قرشی، سید علی‌اکبر. (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364ش). الجامع لاحکام القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: انتشارات الصدر.
کشی، محمد بن عمر، (1409ق). اختیار معرفه الرجال، مشهد: موسسه نشر دانشگاهی مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (بی‌تا). اصول الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی. (بی‌تا). بحارالانوار فی اخبار الائمه الاطهار. بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
مصطفوی، حسن. (1360ش). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
معرفت، محمد هادی. (1415ق). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
معرفت، محمد هادی، (1392ش). علوم قرآنی، قم: مؤسسه التمهید.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق). المسائل السرویه. قم: انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید قم.
موسوی‌اصفهانی، محمدنقی، (1404ق). مکیال المکارم، قم: مؤسسه الامام المهدی (عج).
موسوی‌خوئی، سیدابوالقاسم. (بی‌تا). البیان فی تفسیر القرآن. مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
مهدوی‌راد، محمدعلی. (1384ش). «میراث مکتوب علوی». علوم حدیث. شماره‌های 37-38.
ناصحیان، علی‌اصغر. (1389ش). «مصحف علی از منظر احادیث»، آموزه‌های قرآنی.
نکونام، جعفر. (1382ش). پژوهشی در مصحف امام علی. رشت: کتاب مبین.
نهاوندی، محمد. (1386ش). نفحات الرحمن فی تفسیرالقرآن. قم: بنیاد بعثت.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 299 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 160 |
||