آمار
| تعداد نشریات | 6 |
| تعداد شماره‌ها | 131 |
| تعداد مقالات | 1,634 |
| تعداد مشاهده مقاله | 1,915,268 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 1,769,840 |
تحلیل تطبیقی مبانی معرفت‌شناختی تأویل در «جریان روایی» (با تکیه بر عیاشی) و «جریان کلامی» (با تکیه بر شیخ مفید) | ||
| تفسیر پژوهی اثری | ||
| دوره 12، شماره 24، اسفند 1404، صفحه 247-275 اصل مقاله (1.3 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22049/quran.2026.31195.1512 | ||
| نویسنده | ||
| محمدباقر فرضی* | ||
| استادیار گروه قرآن و حدیث، جامعة المصطفی العالمیه، قم ، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تأویل قرآن کریم، به‌مثابۀ فرایند گذار از «ظهر» به «بطن»، در تاریخ تفکر امامیه همواره با یک دوگانگی روش‌شناختی بنیادین مواجه بوده‌است. واکاوی این تطور ضروری است، چرا که ریشه‌های بسیاری از منازعات هرمنوتیکی جهان اسلام در انشعابات معرفتی قرون اولیه نهفته‌است و شناخت آن برای درک کامل تاریخ کلام و تفسیر شیعی حیاتی است. این پژوهش با روی‌کردی تحلیلی-تطبیقی در دورۀ تکوین (قرون سوم و چهارم هجری)، به واکاوی مبانی معرفت‌شناختی دو جریان تأویل‌گرای امامیه می‌پردازد: «جریان روایی» (با محوریت عیاشی) و «جریان کلامی» (با محوریت شیخ مفید). مسألۀ اصلی تبیین چرایی دست‌یابی این دو جریان، با وجود اشتراک در منبع (اهل بیت)، به روش‌شناسی‌های متمایز و گاه متعارض است؛ یافته‌ها نشان می‌دهد که برخلاف انگاره‌های رایج، این دو جریان در تقابل نیستند، بلکه نمایانگر «تداوم تطوری» در تفکر شیعی‌اند. «جریان روایی» با روی‌کردی نص‌محور، تأویل را فرایندی توقیفی و محدود به کشف بطن از طریق مأثورات می‌دانست که عقل در آن جایگاهی نداشت. در مقابل، «جریان کلامی» با اتخاذ «هرمنوتیک دفاعی» برای پاسخ به چالش‌های عصر، عقل را ابزاری ضروری برای تنزیه و دفع تعارضات ظاهری دانست و تأویل را به مثابه کنشی عقلانی-اصولی (تحت ضوابط عقلی و نقلی) بازتعریف کرد. این افتراق ریشه در تفاوت درک دو مکتب از «غایت تأویل» (کشف معنای باطنی در برابر دفاع از نظام اعتقادی) و «نسبت عقل و نقل» در متشابهات دارد. نوآوری این پژوهش، تلاقی‌دادن مطالعات هرمنوتیک، تاریخ تفسیر و کلام امامیه برای تبیین این دوگانگی روش‌شناختی است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| تأویل کلامی؛ تأویل روایی؛ شیخ مفید؛ عیاشی؛ عقل‌گرایی؛ نص‌گرایی | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (۲۰۰۹ م). درء تعارض العقل والنقل. تحقیق عبدالرئوف عبدالرحمن. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن قیم الجوزیه، شمس الدین محمد. (۲۰۱۰ م). الصواعق المرسلة علی الجهمیة والمعطلة. بیروت: دار الکتاب العربی.
اشعری، أبوالحسن علی بن اسماعیل. (۱۳۹۷ ق). الإبانة عن أصول الدیانة. قاهره: دار الأنصار.
امین، سید محسن. (۱۴۰۸ ق). مستدرکات أعیان الشیعة. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
بابایی، علی‌اکبر. (۱۳۸۱ ش). مکاتب تفسیری. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
جرجانی، علی بن محمد. (۲۰۰۴ م). معجم التعریفات. قاهره: دار الفضیلة.
حسینی جلالی، محمدرضا. (۱۳۷۶ ش). تدوین السنة الشریفة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
راغب‌اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت – دمشق: دارالقلم.
شاکر، محمدکاظم. (۱۳۷۶ ش). روش‌های تأویل در قرآن کریم. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
شریف مرتضی، علی بن الحسین. (۱۴۰۵ ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عزیزی کیا، غلامعلی. (2385ش). نقش حدیث در تفسیر قرآن. قم: انتشارات موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
عسکری، سید مرتضی. (۱۴۱۲ ق). معالم المدرستین. بیروت: موسسة البعثة.
عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۴۱۱ ق). تفسیر العیاشی. تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی. تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم. (۱۴۱۰ ق). تفسیر فرات الکوفی. تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ ق). کتاب العین. قم: انتشارات هجرت.
فرضی، محمدباقر. (1402 ش). تحلیل و بررسی جریان‌های تأویل‌گرا در فهم قرآن. قم: انتشارات مرکز ترجمه و نشر جامعة المصطفی العالمیة.
قاضی عبدالجبار همدانی. (بی‌تا). متشابه القرآن. قاهره: مکتبة دار التراث.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۶۳ ش). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۴ ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
معرفت، محمد هادی. (۱۳۸۵ ش). تفسیر و مفسران. قم: مؤسسه فرهنگی التمهید.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق الف). المسائل العکبریة. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق ب). الإفصاح فی الإمامة. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. (۱414 ق). تصحیح اعتقادات الإمامیة. قم: کنگره شیخ مفید.
نجاشی، احمد بن علی. (۱۳۶۵ ش). رجال النجاشی. قم: جماعة المدرسین. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 153 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 132 |
||