آمار
| تعداد نشریات | 6 |
| تعداد شماره‌ها | 129 |
| تعداد مقالات | 1,616 |
| تعداد مشاهده مقاله | 1,853,238 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 1,715,884 |
نسبت تأویل ولایی با ظاهر آیات در تفسیر البرهان (مطالعۀ موردی سورۀ بقره) | ||
| تفسیر پژوهی اثری | ||
| دوره 12، شماره 24، اسفند 1404، صفحه 305-333 اصل مقاله (1.2 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22049/quran.2026.31710.1580 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا رضا زاده عسکری1؛ حسین هاشم نژاد1؛ جواد اسحاقیان درچه2؛ حسین خانی* 3 | ||
| 1دانشیار دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران، ایران. | ||
| 2استادیار دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران، ایران. | ||
| 3دانشجوی دکتری معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن از مهم‌ترین تفاسیر روایی امامیه است که حجم گسترده‌ای از روایات تأویلی را در پیوند با امامت و دشمنان اهل‌بیت (ع) نقل کرده‌است. مسألۀ اصلی پژوهش، نسبت تأویل ولایی با حجیت ظاهر آیات در این تفسیر است. پرسش اساسی آن است که توسعۀ قاعدۀ جری و تطبیق در این تفسیر، با حفظ ظاهر لفظی آیات همراه بوده یا به گسست از آن انجامیده‌است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد نقادانه است و روایات تأویلی مرتبط با امامت و دشمنان اهل‌بیت (ع) در سورۀ بقره با تفکیک سه سطح معنای ظاهری، معنای باطنی و تطبیق مصداقی، تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نسبت تأویل با ظاهر در این تفسیر، یکسان و یکنواخت نیست؛ بلکه از هم‌زیستی کامل با ظاهر تا غلبه عملی بر آن، امتداد می‌یابد. در سطح نظری، بحرانی بر هم‌زیستی تأویل با ظاهر تأکید دارد؛ اما در عمل، به‌دلیل توسعۀ بی‌ضابطۀ جری و تطبیق و خلط میان سطوح سه‌گانه، در مواردی تأویل بر ظاهر، غلبه یافته‌است. این مقاله با ارائۀ ضابطه‌ای مبتنی بر رابطۀ معناشناختی تأویل با الفاظ قرآن، تفکیک سطوح تفسیری و التزام به قاعدۀ توسعۀ معنا بدون نفی ظهور، راه‌کاری برای تشخیص تأویل معتبر از تحمیلی در تفاسیر روایی ارائه می‌دهد. نتیجۀ پژوهش آن است که در تفسیر البرهان، تأویل ولایی در سطح نظری با حجیت ظاهر ناسازگار نیست؛ اما در سطح کاربرد، در پاره‌ای موارد به‌دلیل توسعۀ بی‌ضابطۀ جری و تطبیق، از مدار هم‌زیستی با ظاهر، فاصله می‌گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| تأویل؛ حجیت ظاهر؛ تفسیر البرهان؛ سورۀ بقره؛ جری و تطبیق | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. (۱۳۶۷). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام‌النعمة. تهران: اسلامیه.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی. (۱۳۷۹). مناقب آل‌أبی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.
ابن‌فارس، احمد. (۱۴۱۰). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد. (۱۳۵۶). کامل الزیارات. نجف: دار المرتضویة.
ابن‌منظور، محمد. (۱۴۰۸). لسان العرب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابوترابی، محمود. (۱۳۹۶). «روش‌شناسی کتاب البرهان فی تفسیر القرآن». نشریه احسن الحدیث، شماره ۴، ص 89- 102.
احتشامی‌نیا، محسن، امیر توحیدی، و سید حسین موسوی‌درچه. (۱۴۰۱). «منهج تأویلی تفسیر البرهان با تکیه بر قاعده جری و تطبیق». دوفصلنامه تفسیرپژوهی اثری، دوره ۵، شماره ۹، ص۵۴-۷۹.
ازهری، محمد بن احمد. (بی‌تا). تهذیب اللغة. بیروت: دارالکتاب العربی.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعة. بیروت: دارالأضواء.
آگاه، حمید. (۱۳۷۵). «تأویل قرآن در منظر اهل‌بیت (ع)». مجله پژوهش‌های قرآنی، شماره ۵-۶.
بابایی، علی‌اکبر. (۱۳۷۲). «تأویل قرآن». مجله معرفت، شماره ۶، ص۴۴-۵۰.
بحرانی، سیدهاشم بن سلیمان. (۱۳۷۴). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة.
برقی، احمد بن محمد بن خالد. (۱۳۷۱). المحاسن. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
تحیری، احمدرضا. (۱۴۰۲). «تأملی نو در معناشناسی و ماهیت تأویل قرآن کریم». آرایه‌های ادبی قرآن، شماره ۲، ص۹۷-۱۲۰.
جرجانی، علی بن محمد. (۱۴۰۳). التعریفات. تهران: ناصر خسرو.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۲۸). الصحاح فی اللغة. بیروت: دارالمعرفة.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۸). تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: انتشارات اسراء.
حاجی‌خلیفه، مصطفی بن عبدالله. (۱۳۶۴). کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون. استانبول: وکالة المعارف الجلیة.
عسکری (ع)، حسن بن علی، امام یازدهم. (۱۴۰۹). التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه‌السلام. قم: مدرسة الإمام المهدی(عج).
حسینی زبیدی، محمدمرتضی. (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۷۷) .دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. تهران: دوستان، ناهید.
خوشدونی، مهدی. (۱۳۹۲). «بررسی مبانی سید هاشم بحرانی در البرهان». فصلنامه حسنا، شماره ۱۸، ص 160- 193.
راغب‌اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۰۴). المفردات فی غریب القرآن. قم: نشر کتاب.
زرکشی، بدرالدین. (۱۴۱۵). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دارالمعرفه، چاپ دوم.
سبحانی، جعفر. (۱۳۶۴). منشور جاوید. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۱۴). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دار ابن‌کثیر.
شاکر، محمدکاظم. (۱۳۷۲). «تأویل قرآن و رابطه زبان‌شناختی آن با تنزیل قرآن». فصلنامه معرفت، شماره ۲۴، ص۴۴-۵۶.
_________. (۱۳۷۶). روش‌های تأویل قرآن. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۳). الإحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد: مرتضی.
_____________. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طوسی، محمد بن الحسن. (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافة.
طریحی، فخرالدین. (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰). تفسیر العیاشی. تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة.
فرجاد، محمد. (۱۳۸۳). «معناشناسی تأویل در روایات». مجله پژوهش‌های قرآنی، شماره ۳۷ و ۳۸، ص 302- 313.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۴). کتاب العین. تهران: اسوه.
فهیمی‌تبار، حمیدرضا. (۱۳۸۶). «روش و گرایش تفسیر البرهان». فصلنامه شیعه‌شناسی، سال پنجم، شماره ۱۷، ص۷۱-۹۲.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴). الجامع لاحکام القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴). تفسیر القمی. قم: دارالکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
معرفت، محمدهادی. (۱۴۱۵). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم.
___________. (۱۳۷۹). تفسیر و مفسران. قم: مؤسسه التمهید.
موسوی‌جزایری، نورالدین. (۱۳۶۷). فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات. تحقیق محمد رضوان دابه. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.
میرزاخانی، مریم، سید محمدرضا ابن‌الرسول، و رضا شکرانی. (۱۴۰۰). «بررسی چگونگی بهره‌گیری روایات از دانش‌های زبانی در تفسیر قرآن (مطالعه موردی آیه بسمله از تفاسیر البرهان و نورالثقلین)». دوفصلنامه علمی حدیث‌پژوهی، سال ۱۳، شماره ۲۶، ص۳۳-۴۸.
نقیبی، سیدمهدی، و سیدمهدی سیدی. (۱۴۰۳). «ناهمسازی روایات تحریف‌نما در کتاب البرهان فی تفسیر القرآن». نشریه علوم قرآن و حدیث، سال پنجاه و ششم، شماره ۲، ص۲۱۵-۲۴۲.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 119 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 75 |
||