| تعداد نشریات | 6 |
| تعداد شمارهها | 131 |
| تعداد مقالات | 1,642 |
| تعداد مشاهده مقاله | 1,916,079 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 1,770,905 |
بررسی گسست میان نقل روایی و ترجیح مفسران اهل سنت در تفسیر آیۀ ولایت | ||
| تفسیر پژوهی اثری | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 25 آبان 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22049/quran.2026.31576.1568 | ||
| نویسندگان | ||
| کامران اویسی* 1؛ آمنه شهبازی2 | ||
| 1دانشیار گروه معارف قرآن و حدیث، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. | ||
| 2طلبه سطح ۴ تفسیر تطبیقی، پژوهشگر پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعة الزهرا (س)، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| آیۀ ۵۵ سورۀ مائده در منابع نخستین اهل سنت با روایاتی همراه است که بیشتر آنها علی بن ابی طالب (ع) را مصداق آیه میدانند. اما در تفاسیر متأخر، مصادیق دیگری مانند عبادة بن صامت، ابوبکر و جمیع مؤمنان نیز مطرح شده و برخی مفسران این اقوال را بر روایات نخستین ترجیح دادهاند. این نوشتار در پی پاسخ به این پرسش است که چرا مفسران اهل سنت با وجود روایات دال بر مصداقیت علی (ع)، در نهایت مصادیق دیگری را برگزیدهاند. فرضیۀ اصلی آن است که گزینشهای تفسیری در این مورد، بیش از آنکه برپایۀ قوت سندی یا محتوایی روایات باشد، از رواج یک قول در میان عامه یا مفسران متأخر نشأت گرفتهاست. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی تفاسیر روایی اهل سنت نشانمیدهد که روایات ناظر به علی نهتنها از نظر شمار بر دیگر روایات برتری دارند، بلکه از جهت انطباق با وصف آیه یعنی اقامۀ نماز و پرداخت زکات در حال رکوع نیز استوارترند. در مقابل، روایات ناظر به مصادیق دیگر دچار ناسازگاری درونی و ناهمخوانی با متن آیه هستند. نتیجه آنکه گسست میان نقل روایی مصداقیت علی (ع) و ترجیح نهایی مفسران، ریشه در غلبۀ قول مشهور بر استدلال سندی و متنی دارد. این روند در همۀ تفاسیر به یک میزان دیدهنمیشود، اما نشان از تأثیر مشهورات بر گزینشهای تفسیری در بخش مهمی از تفاسیر اهل سنت دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آیۀ ولایت؛ تفاسیر روایی اهل سنت؛ روایات تفسیری؛ ترجیح مفسران؛ مشهورات | ||
| مراجع | ||
آلوسی، محمود. (1415 ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. ج۴. ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن تیمیه حرانی، احمد بن عبدالحلیم. (۱۴۰۶ق). منهاج السنة النبویة. تحقیق: محمد رشاد سالم. ج۷. مصر: مؤسسة قرطبة.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (۱۴۰۶ق). تقریب التهذیب. تحقیق: محمد عوامه. ج۱. سوریه: دار الرشید.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (۱۳۲۵ق). تهذیب التهذیب. ج۸. حیدرآباد: دائرة المعارف العثمانیه.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (۱۴۰7ق). الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة. تحقیق: محمد سید جاد الحق. ج 1. قاهره: دار الکتب الحدیثه.
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ ق). الشفاء (منطق). قم: مکتبة آیت الله المرعشی النجفی.
ابنعاشور، محمد طاهر. (۱۴۰۴ق). التحریر و التنویر. ج۱. تونس: الدار التونسیة للنشر.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب. (۱۴۲۲ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. ج۲. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. ج۳. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابنمعین، یحیی بن معین. (۱۴۰۵ق). تاریخ ابن معین (روایت الدوری). تحقیق: عبدالله احمد حسن. بیروت: دار القلم.
ابن هشام، عبدالملک. (بیتا). السیرة النبویة. تحقیق: مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبد الحفیظ شلبی. ج۲. بیروت: دار المعرفة.
اعرجی، عبدالمطلب بن محمد. (1431 ق). منیة اللبیب فی شرح التهذیب. قم: مؤسسة الامام الصادق (ع).
امینی، عبدالحسین. (۱۴۱۴ق). الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب. بیروت: دار الکتاب العربی.
ایجی، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد. (۱۳۲۵ق). المواقف فی علم الکلام. ج۸. قم: الشریف الرضی.
بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر. (۱۴۱۲ق). الفرق بین الفرق. بیروت: دار المعرفه.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. ج۲. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
تفتازانی، سعد الدین مسعود بن عمر. (۱۴۰۹ق). شرح المقاصد فی علم الکلام. ج۵. قم: الشریف الرضی.
ثعلبی نیشابوری، احمد بن محمد. (۱۴۲۲ق). الکشف و البیان. ج۴. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حاج عاملی، محمد حسین. (۱۴۲6 ق). إرشاد العقول إلى مباحث الأصول. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
حکیم باشی، حسن. (۱۳۷۴ش). «اهل بیت و اسباب نزول (۲)؛ سبب نزول آیه ولایت». پژوهشهای قرآنی. ش۲. صص ۸۷-۱۲۴.
دشتی، محمدجواد. (۱۴۰۲ش). «واکاوی زمان و مکان انگشتربخشی امام علی (ع) و نزول آیۀ ولایت در روایات فریقین. پژوهش نامه علوم حدیث تطبیقی. ش۱۸. صص ۳۵۸-۳۸۰.
ذهبی، محمد حسین. (بیتا). التفسیر و المفسرون. ج۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
زرکشی، بدر الدین محمد بن عبدالله. (۱۴۱۰ق). البرهان فی علوم القرآن. ج۲. بیروت: دار المعرفه.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. ج۱. بیروت: دار الکتاب العربی.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر. (۱۴۲۱ق). الاتقان فی علوم القرآن. ج۲. بیروت: دار الکتاب العربی.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر. (۱۴۰۴ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. ج۲. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
شوشتری، قاضی نورالله. (۱۴۰۶ق). إحقاق الحق و إزهاق الباطل. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
طباطبایی، سید محمد حسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۶. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن.ج۳. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. ج۶. بیروت: دار المعرفه.
طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. ج۳. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طیب حسینی، سید محمود. (۱۳۹۷ش). «بازخوانی معنای رکوع در آیه ولایت از منظر فریقین». پژوهشهای تفسیر تطبیقی. ش۸. صص ۲۱۵-۲۳۸.
فاکر میبدی، محمد و شریفی، صالحه. (۱۳۹۴ش). «نگاهی تطبیقی به جایگاه تفسیری در مجمع البیان و مفاتیح الغیب (با محوریت آیه ولایت)». مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث. ش۵. صص ۲۱-۳۴.
فخررازی، محمد بن عمر. (1986). الاربعین فی اصول الدین. قاهره: مکتبة الکلیات الازهریة.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). ج۱۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قاضیزاده، حسین. (۱۳۹۷). «بررسی دیدگاه ابن تیمیه در شأن نزول آیه ولایت». مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی. ش۱۶. صص ۱۴۹-۱۷۱.
قرافی، احمد بن ادریس. (1425 ق). نفائس الاصول فی شرح المحصول. ج5. بیروت: المکتبة العصریة.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴ش). الجامع لاحکام القرآن.ج۶. تهران: ناصر خسرو.
کلانتری، ابراهیم و عبدالله پور، محمدرضا. (۱۳۹۵ش). «بررسی تطبیقی آیه ولایت در تفاسیر فریقین». مطالعات تفسیری. ش۲۶. صص ۷-۳۲.
محمدی، حمید و زارع زردینی، احمد. (۱۴۰۱ش). «نقدهای تسنیم در آیۀ ولایت بر مفاتیح الغیب: تحلیل روششناختی». پژوهشنامۀ نقد آراء تفسیری. ش۶. صص ۲۸۵-۳۰۰.
مرتضوی، سید محمد. (۱۳۸۴ش). «بررسی راویان شأن نزول آیه ولایت». مطالعات اسلامی. ش۷۰. صص ۱۵۹-۱۷۲.
مظفر، محمد رضا. (۱۴۱۲ ق). أصول الفقه. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۹ش). پرتو ولایت. قم: مؤسسه فرهنگی التمهید.
نجارزادگان، فتح الله. (۱۳۸۱ش). «بازخوانی مدارک و اسناد شأن نزول آیه ولایت». پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی. ش۱. صص ۴۳-۶۱. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1 |
||